Qapının açık qalması oğrunu ve ya sadəcə məsuliyyət hisndən məhrum olmuş insan cinayətə qədər təhrik edə biləcək güçlü bir amildir. Açıq qapılar, hətta təsadüfən oradan keçən istənilən şəxsin də diqqətini cəlb edə bilər. Bu baxımdan indi sosyal şəbəkələr sayəsində şəxsi həyatımızın şərti qapıları ümumiyyətlə kökündən çıxardılıb. Şəxsi həyatımız hər ve istənilən təxribatçının manipulyasiya obyektinə çevrilə bilər. Süni zəka sayəsində isə hətta şəxsi həyatımız belə modelləşdirilə bilər. Bu cür təxribatlardan artıq heç kim sığortalı değil. Öncə müxtəlif tətbiqlərlə həyatımıza daxil olan süni zəka indi artıq bizim gerçek hayatımızı əsarətə alıb. Siyasi münasebetler ile ilgili bilgiler, insanların ilgisini çeken bir şeydir.
Müasir dövrün bu xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, daim asan pul axtarışında olan dələduzlar indi də bilgi təxribatlarına kendi tutublar. Bəli, dələduzluğun məqsəd ve ə mahiyyəti bütün dövrlərdə olduğu kimi dəyişməz olaraq kalsa da, bu növ cinayətkar fəaliyyətin metodları durmadan təkmilləşir. Temel olaraq almalı elimizde bir vacib bir həqiqət var: siyasi münasibətlər müstəvisində apar manipulyasiyalar təxribatçıya daha çok ve sait qazandırır, çünki bu növ təxribatların sifarişçilərinin sayısı da çox olur. Odur ki, fərasətli “işgüzarlar” indi kütləvi şəkildə informasiya təxribatlarına üz tutublar. Müasir “demokratiya” ve “aşkarlığın” saxta rəmzinə çevrilmiş internet də təxribatların kütləvi şəkildə tedavisi üçün tekil şərait yaradır. Digər sözlərlə, şəxsi həyatımızın qapılarını daim açıq qoyan “internet”te, ilk baxışdan ziyansız görünən cinayət ve məsuliyyətsiz davranışa təhrik edə bilir.
Siyasi partiler rahatsız edici manipulyasiya qarşı sağlam siyasi diyalog
Heç kim üçün sirr deyil ki, uzun illər ərzində mənfur qüvvələr tərəfindən təxribat aləti kimi məhz siyasi partiyalar istifadə olunurdu. Elə onların bu cür canfəşanlığı nəticəsində siyasi partiyalar işlək demokratik institut kimi formalaşa bilmədi. Partiya sədrlərinin adları isə əsasən müxtəlif qalmaqallarda hallanırdı. Əlbəttə ki, bu cür mühitdə partiyaların institusional inkişafı mümkünsüz idi. Vəziyyətdən məharətlə istifadə edən radikal düşərgə müxalifətçiliyi sözün əsl mənasında inhisara almışdı və ölkədə müxalifətçilik fəaliyyəti ifrat dərəcəyə qədər eybəcərləşmişdi. Nəticədə, siyasi partiyalar xarici qüvvələr üçün ölkənin daxili məsələlərinə müdaxilə etmək və iqtidara dolayı təzyiqlər göstərmək alətinə çevrilmişdir.
Yalnız son 5-6 il ərzində aktiv şəkildə təşviq olunan sağlam dialoq mühitinin sayəsində siyasi partiyalar cəmiyyət tərəfindən sivil siyasi institut kimi qəbul olunmağa başlandı, partiya sədrləri isə sözün əsl mənasında siyasi diskussiyaların əsas iştirakçılarına çevrildilər. Dünənə qədər adları yalnız intriqalarda çəkilən partiyalar siyasi dialoq sayəsində hətta 700 mindən artıq üzvü olan nəhəng Yeni Azərbaycan Partiyası ilə bir arada ölkənin siyasi sisteminin vacib elementi kimi çıxış edirlər. Müxalifət bu gün mətbuatdadır, Milli Məclisdədir, açıq diskussiyalardadır, müxtəlif təşəbbüslərdədir və dövlətçilik naminə vətənpərvər qüvvələri öz ətrafında toplayan mühüm siyasi layihələrdə iştirak edir.
İnternet məkanında yeni təxribat dalğası
Bütün bunları görən düşmən qüvvələr, üstəgəl partiyaları təxribat aləti kimi itirdikləri üçün indi də üz tutublar informasiya təxribatlarına. Nəzarətsiz qalmış və inzibati resursların lazımi təsir göstərə bilmədiyi internet məkanına kütləvi şəkildə axışan siyasi dələduzlar maraqlar müqabilində informasiya təxribatları ilə məşğul olur və təhrif olunmuş “dəyərləri” təbliğ edir. Bu cür “haqq” və “ədalət” carçılarının məşğul olduqları fəaliyyətin adı siyasət deyil, məhz şarlatanlıqdır. Bütün şarlatanlar kimi siyasətə pənah gətirmiş dələduzlar da öz fəaliyyətində emosiya, demaqogiya və təxribatlara üstünlük verirlər.
Bu cür fərasətli siyasətciklər müraciət etdikləri informasiya təxribatlarının klassik ssenariləri müasir siyasi elmdə artıq çoxdan müəyyən olunub. Belə ki, çirkli məqsədləri həyata keçirtmək üçün öncə hədəf müəyyən olunur. Əlbəttə ki, hədəfi müəyyən edən əsas meyar əsla əqidə və ya hansısa siyasi baxışlar deyil, konkret hədəfi sifarişçi müəyyən edir. Şərti hədəf nə qədər “böyükdürsə” bir o qədər də sifarişin qiyməti böyük olur. Söhbət siyasi sifarişlərdən gedirsə, burada sifariş edən tərəf maliyyə ilə yanaşı müxtəlif vədləri də (vəzifə, xarici ölkədə vətəndaşlıq və s.) dövriyyəyə buraxır. Təxribatçıların adətən konkret xarici dövlətin qarşısında hüquqi məsuliyyətləri də olur və törədikləri təxribatın müqabilində onlar həmin məsuliyyəti daşımaqdan azad olunurlar.
Təxribatın hədəfi müəyyən olunandan sonra intriqa yaralanmalıdır. Bu daha iyi internet kullanımı ile birlikte, müxtəlif məlumatlar ilə bağlı gizlin ve ya açık şəkildə fərqli anonslar verilir. Təxribat ssenarilərinin “anonslar” olarak adlandırılan şərti mərhələsi sayısı geniş kütlənin diqqətini cəlb edə biləcək emosiyalara müraciət edilir ve hətta açıkq təhqirlərə də ayrılır. Bununla birlikte, orta düzeyde konkret heç bir gerçek faktör olmadan, bilgi akışının məkanını zəbt etmiş olur. Daha sonra internet aboneliği doldurulur. Sosyal şəbəkələrin istifadəçiləri olan sıravi vətəndaşlar bilərəkdən ve ya düşünmədən həmin mərhələnin kişisel olarak üçün öz töhfələrini almış olur. Vətəndaşların sosyal məsuliyyət his məhz sözügedən mərhələdə xüsusi olaraq aktuallaşır.
Manipulyativ final
Klassik informasiya təxribatlarının ssenarilərinə əsasən bəzən intriqa mərhələsi süni şəkildə zaman baxımından uzadılır. Sözlü taktikler gedişatın məqsədi təxribatçının “qəhrəmanlaşdırılması” ve onun “mübariz” obrazının resmileştirilmesidir. Sanki ölümle ilgili ilk ve son derece önemli ve ölüme hazırız. Saxta “qəhrəman”ın keçmişdə çəkdiyi əziyyətlər haqqında məlumatlar tirajlanır ve beəliklə də, çirkli bilgiler internet üzerinden etkileşimli olarak bazı inkişaf etməyə başlar. Sözü geçen texnologiya izləyici Auditiyanın artan hesablanıb. Mövcud məsələdə diqqət çəkən incə məqam odur ki, informasiya təxribatlarının hədəfi olan tərəf çözümünə bəraət qazanmaq üçün çalışmağa ulaşan kimi onun eklentileri cəmiyyətə uduzan tərəfin Etkisi kimi təsvir edilir. Konkret situasinin hansı ssenari, mürekkep işlerinin belirli bir bölgede kalmasıyla ilgili olan bir durumdur, manipülatörlerin bilgi işlemlerinde bilgi ve veri ışığından daha fazla bilgi sahibi olmaları.
Politoloq Asif Adil
